Logo GenDocs.ru

Поиск по сайту:  

Загрузка...

Реферат - Белорусазнаўства. Дзяржаўная мова - файл Дзяржауная мова.doc


Загрузка...
Реферат - Белорусазнаўства. Дзяржаўная мова
скачать (12.7 kb.)

Доступные файлы (1):

Дзяржауная мова.doc52kb.24.11.2003 11:46скачать

Дзяржауная мова.doc

Реклама MarketGid:
Загрузка...
Дзяржауная мова.

Кожная мова можа ужывацца у розных сферах жыцця грамадства. Гэтыл сферы найперш падзяляюцца на дзве буйныя часткI - афIцыйную I побытавую. АфIцыйнай (ад.лац. оШсIаНз звязаны з уродам, з пасадай) называюць мову, на якой працуюць дзяржауныя I адмIнIстрацыйна-гаспадарчыя органы, грамадскIя арганIзацыI, установы навукI, культуры, службы быту, гандлю. На афIцыйнай мове вядзецца навучанне I выхаванне у сIстэме адукацыI. КалI ж статус афIцыйнай мовы замацоуваецца I адлюстроуваецца у спецыяльньгх заканадаучых актах, яна становIцца мовай дзяржаунай. Дзяржаунасць мовы - тэта юрьщычна замацаваны I рэгламентаваны парадак яе выкарыстання ва усIх або у пераважнай болынасщ разгалIнаванняу афIцыйнай сферы грамадскIх зносIн. Што ж датычыцца прыватных моуных узаемадачыненняу

людзей, а у пэунай ступенi I выбару IмI мовы зносIн з дзяржаунымI органам! I установамI, з рознымI грамадскIмI арганIзацыямI, то тэта было, есць I застаецца асабIстай справай грамадзян. ТакIм чынам, паняцце "дзяржауная мова" звязана з мэтанакIраванай, усвядомленай моунай палIтыкай дзяржавы, з распрацоукай юрыдычна-прававых нормау у галIне моуных зносIн, а паняцце "афIцыйная мова" - з практыкай, з традыцыямI выкарыстання моу у пэуным грамадстве I з рэальным размеркаваннем памIж IмI асобных сацыяльных функцый. Наданне пэунай мове статуса дзяржаунай - акт выключнай нацыянальна-пстарычнай I нацыянальна-культурнай значнасцI. Яго прыняцце або не прыняцце, сам ягоны характар зауседы вызначаецца канкрэтнымI абставIнамI жыцця грамадства, асаблIвасцямI яго гIсторыI, суадносIнамI памIж мона- I полIнацыянальнасцю, станам I узроунем культуры, эканомIкI, палIтыкI.

Варта адзначыць, што афIцыйная мова не абавязкова набывае статус дзяржаунай, але дзяржауная мова не можа не прайсцI этапу афIцыйнага ужывання.

Дзяржауны статус мовы грунтуецца на арганIзацыйных, кадравых, матэрыяльна-тэхнIчных, культурна-асветных I Iншых дзяржауных мерах, прадугледжвае сIстэму прававой аховы мовы на тэрыторыI адпаведнага дзяржаунага утварэння, а таксама забяспечвае яе Iснаванне I развIцце у асяродках суайчыншкау за яго межамI. Наданне мове дзяржаунага статуса - усвядомлены сацыяльна-палIтычны акт, скIраваны сваей канчатковай мэтай на захаванне I развIцце нацыянальнай мовы, на зберажэнне яе ад заняпаду I забыцця. Сусветная цывIлIзацыя не ведае выпадкау занядбання дзяржауных моу пры захаваннI дзяржавы, затое псторыя сведчыць, што мовы знIкаюць, калI выходзяць з ужытку у грамадскIх сферах жыцця. Патрэба у дзяржауным моуным рэгуляваннI узнIкае пераважна тады, калI у мовы народа, якI дау найменне дзяржаунаму утварэнню, есць мова-канкурэнт. МенавIта таму заканадауства некаторых монанацыянальных краIн не надае мове карэннага насельнIцтва дзяржаунага статуса.

3 часу, калI на беларускIх землях узнIклI дзяржауныя утварэннI - княствы Полацкае I Тураускае, Наваградскае I ВялIкае княства ЛIтоускае,- мова тутэйшай людской супольнасцI мела шырокI ужытак у асяродзI уладароу I вайскоуцау, рамеснIкау I гандляроу, паляушчых I хлебаробау, вернIкау I святароу, манахау-кнIжнIкау I шкаляроу... КалI дзIця садзIлася за кнIп, рукапIсныя або пазней выдадзеныя Ф.Скарынаю або С.Будным, калI яно слухала матчыны песнI I старажытныя казкI, калI летапIсец выводзIу лIтары на пергамене, калI ваяр-абаронца прыспешвау на поклIч ПагонI баявога каня, а ратай выходзIу у поле - усе супольна рабIлI адну справу: служылI радзIме, бацькаушчыне, I зауседы на вуснах народа-творцы гучала мова родная, матчына, беларусдая - у высокIм сэнсе дзяржауная.

3 цягам часу у ВялIкIм княстве ЛIтоускIм, акрамя афIцыйнай (з 1588 г. дзяржаунай) старабеларускай, у грамадскIм ужытку сталI пашырацца лацIнская, польская I Iншыя мовы. УзнIкла патрэба у дзяржауным рэгуляваннI моуных працэсау. I тады у выдатным помнIку эпохI Адраджэння -Статуце ВялIкага княства ЛIтоускага (рэд. 1566 I 1588 гг.) - старабеларуская мова была абвешчана, гаворачы па-сучаснаму, дзяржаунай, найперш мовай закошу I справаводства: "А пiсар земскiй маеть по-руску (г. зн. па-старабеларуску. - Я.Ц.) лiтерамi i словы рускiмi всi лiсты, выпiсы i позвы пiсатi, а не iншым езыком i словы " (Статут ВялIкага княства ЛIтоускага 1588. Мн., 1989. С. 140). Аднак з 1697 г. старабеларуская мова перастала быць афIцыйнай, была выключана з ужытку у справаводстве рашэннем кIруючых колау Рэчы ПаслалНтай - дзяржавы, у якую на федэратыунай аснове уваходзIла тады ВялIкае княства ЛIтоускае. Пазней (у 1867 г.) I царскIм урадам беларускае друкаванае „слова было забаронена, як I наогул ужыванне беларускай мовы у школах, установах культуры I Iнш., што тлумачылася Iмкненнем пазбавIць беларускI народ не толькI самастойнага дзяржаунага, але I нацыянальна- культурнага жыцця, а значыць I будучынI.

ТакIм чынам, занядбанне беларускай мовы, якое пачалося з паступовага I няухIльнага абмежавання яе грамадскIх функцый у 17-19 I пачатку 20 стагодзя, суправаджалася частковай, а пазней поунай стратай беларускIмI землямI дзяржаунасцi.

Народ жа на роднай мове гаварыу, спявау песнI, складау казкI, мудрыя загадкI, дасцIпныя прыказкI - тварыу вялIкую вусную лIтаратуру, у якой роднае слова ззяла усIмI колерамI вяселкI, выказвала думы, жаданнI, пачуццI чалавека працы, адлюстроувала востры розум народа, яго бататы духоуны свет, прыгажосць душы, шматвяковы жыццевы вопыт.

На працягу 19 ст. на беларускай мове выдавалIся нелегальна або для абмежаванага ужытку кнIп, перыядычныя вьщаннI, а пасля рэвалюцыI 1905-1907 гадоу беларускIя асветнIкI I майстры прыгожага пIсьменства сталI займацца выдавецкай дзейнасцю - I тэта садзейнIчала захаванню беларускага слова I фармIраванню беларускай лIтаратурнай мовы.

У 1918 г.з абвяшчэннем Беларускай Народнай РэспублIкI I у перыяд пасля 1919 г., калI беларускае дзяржаунае утварэнне начало актыуна ажыццяуляць свае уладныя паунамоцтвы, з усей непазбежнасцю настала пытанне пра дзяржауную мову на Беларусi. Неузабаве сацыяльныя рамкI ужывання беларускай мовы у заканадаучым парадку, грунтоуна, з усей дакладнасцю вызначыла прынятая у 1927 г. VIII УсебеларускIм з'ездам Саветау другая Канстытуцыя БССР

(артыкул 22): "Дзякуючы значнай перавазе у Беларускай Савецкай СацыялIстычнай РэспублIцы насельнIцтва беларускай нацыянальнасцI, беларуская мова выбIраецца, як мова пераважная, для зносIн памIж дзяржаунымI, прафесIйнымI I грамадскIмI установамI I арганIзацьымI".

У 1930 -80 гг. у Беларускай ССР руская мова, займаючы прывIлеяванае, пануючае становIшча у грамадскIм жыццI, фактычна выконвала ролю дзяржаунай мовы. Беларуская мова, неапраудана выцесненая з грамадскага ужытку, паступова адыходзIла да той мяжы, за якой пачынаецца нябыт. Таму заканамернай была пастаноука пытання аб прыярытэтным развIццI беларускай мовы у Беларусi як мовы карэннага насельнIцтва, як мовы суверэннага дзяржаунага утварэння.

Дзяржауны статус мовы карэннага этнасу не вядзе да абвастрэння канкурэнцьп моу I культур народау, якIя супольна жывуць у дзяржаве, а узмацняе Iх узаIмадзеянне, забеспечвае вальнае развIцце I творчае узаемаперайманне, гарманIзацыю гэтых працэсау I з'яуляецца асновай культурнага будаунIцтва у дэмакратычнай дзяржаве. Без ведання мовы карэннага насельнIцтва той цI Iншай рэспублIкI прадстаунIкамI нацыянальных меншасцей Iх жыцце у братняй супольнасцI народау нельга лIчыць паунацэнным. Для беларусау як карэннага этнасу у рэспублIцы таксама не абыякавы I лес моу усIх нацыянальных супольнасцей у агульным дзяржауным доме.

Дзяржаунасць мовы спрыяе I забеспячэнню правоу кожнага прадстаунIка карэннага этнасу I усей яго супольнасцI (калI нават апошнI не з'яуляецца механIчнай большасцю насельнIцтва на яго тэрыторьп) на развIцце не толькI яго мовы, культуры, асветы I Iнш., але I нацыянальнай дзяржаунасцI I у канчатковым вынIку сцвяржае права народа на Iснаванне. Таму як сацыяльна-прававая катэгорыя тэрмIн "дзяржауная мова" цесна звязаны з паняццем нацыянальнага суверэнIтэту. Ва усIм свеце дэмакратычная практыка ужывання у якасцI афIцыйных (а часам I дзяржауных) нацыянальных моу супольнасцей, якIя спрадвеку жывуць на сваIх дзяржауна- этнIчных тэрыторыях, грунтуецца менавIта на прызваннI суверэнIтэту народау: сам факт Iснавання этнасау, Iх шматвяковая гIсторыя I самабытная культура ствараюць гэтаму перадумовы.

У нацыянальна-дзяржауным утварэннI у якасцI дзяржаунай прымаецца мова яго карэннага насельнIцтва, а носьбIтам усIх астатнIх моу гарантуецца права свабоднага карыстання IмI у розных прыватных сферах зносIн. АфIцыйных моу можа быць столькI,колькI асобных нацыянальных груповак уваходзIць у склад грамадства. Так, на Беларусi афIцыйна - у школе, царкве, нацыянальных установах культуры I г.д. - ужываюцца польская, татарская, яурэйская, руская мовы.

Мова - не толькI сродак зносIн. Яна - душа народа, аснова яго культуры. Пакуль жыве мова, жыве народ. ВыбIраць мову зносIн - права асобнага чалавека. Але такога права пазбаулены народ, бо страта нацыянальнай мовы вядзе да знIкнення яго як самабытнай этнакультурнай супольнасцI. Кожная мова -тэта неацэнны скарб, якI разам з тым належыць не толькI аднаму народу, а усяму чалавецтву, духоуна узбагачаючы яго.

Мова фармIруе асобу, з'яуляецца асновай самасвядомасцI I духоунасцI чалавека. Без адчування за стнаю грамады суайчыннIкау, аб'яднаных любоую I павагаю да усIх нацыянальна-духоуных скарбау, у тым лIку I мовы, чалавек можа страцIць сэнс свайго Iснавання I пачуцце жыццяустойлIвасцI. У мове схаваны "генетычны код" духоунасщ народа, I, авалодваючы моваю, мы "чытаем" сваю гIсторыю, разумеем продкау, ствараем сенняшнюю рэчаIснасць, крочым у будучыню.

Гонар I абавязак усIх - шанаваць I любIць мову свайго народа, садзейнIчаць яе развIццю I росквIту, а таксама паважлIва ставIцца да моу Iншых народау. Выхаванню гэтых высакародных грамадзянскIх якасцей чалавека, асобы I служыць прыняты у 1990 г. закон, якI надау беларускай мове у РэспублIцы Беларусь статус дзяржаунай (гл. Закон "Аб мовах у Беларускай ССР").

Цумарау А.П.


Скачать файл (12.7 kb.)

Поиск по сайту:  

© gendocs.ru
При копировании укажите ссылку.
обратиться к администрации
Рейтинг@Mail.ru