Logo GenDocs.ru

Поиск по сайту:  

Загрузка...

Реферат - Беларусь в войне 1812 года - файл 1.doc


Реферат - Беларусь в войне 1812 года
скачать (137 kb.)

Доступные файлы (1):

1.doc137kb.18.12.2011 20:59скачать

содержание

1.doc

МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ

УО «Барановичский государственный университет»

Кафедра социально-гуманитарных дисциплин
КУРС по предмету Гісторыя Беларусі

на тему: «Беларусь ў вайне 1812 г.»


Выполнила студентка а

группы


Проверил преподаватель


Барановичи 2011

Змест

Увядзенне 3

  1. Палітыка царызму ў Беларусі……………………... 5

  2. Пачатак і ход вайны на беларускіх землях. Планы Напалеона ў адносінах да Беларусі……… 9

3. Перамена палітыкі Александра I да Беларусі пасля перамогі над Напалеонам…………………… 14

Заключэнне 17

Літаратура………………………………………..……. 19

Увядзенне

Палітычныя і эканамічныя супярэчнасці паміж буржуазнай Францыяй і феадальной Растяй прылялі гэтыя дзяржавы да вайны. Яшчэ напярэдадні шырокамаштабнага ваеннага сутыкнення расійска-французкія адносіны выклікалі абвастрэнне палітчнай сітуацыі на беларускіх землях.

Айчынная вайна двенадцатого года з'явілася найвялікшым выпрабаваннем для рускага народа і ў той жа час паваротным пунктам у духоўнага жыцця ўсёй вялікай краіны. Уварванне непрыяцеля ў межы Расіі, Барадзінская бітва, пажар Масквы, напружаная барацьба з войскамі Напалеона выклікалі магутны народны ўздым. З гэтай нагоды Герцэн пісаў: «Народ гэты, перакананы, што ў сябе дома ён непераможны; гэтая думка ляжыць у глыбіні свядомасці кожнага селяніна, гэта - яго палітычная рэлігія. Калі ён убачыў замежніка на сваёй зямлі ў якасці непрыяцеля, ён кінуў плуг і схапіўся за стрэльбу. Паміраючы на полі бітвы "за белага цара і Найсвяцейшай Маці Божай», - як ён казаў, ён паміраў на самай справе за недатыкальнасць рускай тэрыторыі ».

Айчынная вайна явіла слаўную плеяду выдатных палкаводцаў і ваеначальнікаў. Гэта, перш за ўсё, ваенны міністр і галоўнакамандуючы 1-й арміяй Барклай дэ Толі, улюбёнец салдат галоўнакамандуючы 2-й арміяй князь Баграціён. У ліку герояў двенадцатого года мы называем генералаў Дохтурава, Милорадовича, Раеўскага, Ермолова, братоў Тучкова і легендарнага казацкага атамана Платава і партызанскіх важакоў - Давыдава, Сеславина, Фигнера і незлічоных простых людзей, аж да знакамітай старасціха Васілісы Кожынаў. Аднак, сярод усіх іх вылучаецца адна фігура - гэта Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў.

Тэма Айчыннай вайны 1812 г. цікавіла і цікавіць не толькі гісторыкаў. Яна захоплівала пісьменнікаў і паэтаў, проста людзей якія цікавяцца роднай гісторыяй. Гэта звязана з тым, што вайна 1812 года з'яўляецца адной з слаўных старонак у гісторыі нашай Айчыны. Яна раскрыла магутныя народныя сілы, паказала лепшыя якасці рускай нацыі, і перш за ўсё любоў да Радзімы, мужнасць, самаахвярнасць.

Актуальнасць дадзенай тэмы надзвычай вялікая менавіта для сучаснага перыяду развіцця расійскага грамадства. Менавіта цяпер, калі страчаны асноўныя каштоўнасці, страчана нацыянальная самасвядомасць; калі моладзь практычна не цікавіцца роднай гісторыяй, важна асвятленне гераічнага мінулага Беларусі. Калі чалавек не ведае мінулага сваёй краіны, ён не можа зразумець сучаснасць і прадбачыць будучыню. Выхаванне патрыёта і грамадзяніна сваёй краіны пачынаецца менавіта з вывучэння сваёй гісторыі, і не толькі яе слаўных перамог, але і горкіх параз.

Айчынная вайна 1812 года мае вельмі шырокую гістарыяграфію. Але яна вельмі неаднастайная ў падыходах да дадзенай тэме.

У дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі прадстаўленай працамі М.І. Багдановіча і А.М. Міхайлаўскага-Данілеўскага прадстаўлена афіцыйная «царистская» канцэпцыя. Яна залішне расхвальвала вырашальную ролю Аляксандра I у вайне, прыніжае значэнне ў вайне народа і выдатных рускіх палкаводцаў. Гэтая кропка гледжання падвергнулася крытыцы з боку М.М. Пакроўскага. Але, у сваю чаргу, ён сцвярджаў, што французская армія стала ахвярай ня народнага супраціву ўсёй Расіі, а недахопаў ўласнай арганізацыі.

У савецкай гістарыяграфіі вялікая заслуга ў вывучэнні Айчыннай вайны 1812 г. належала А.У. Тарлеў. Але ён у сваю чаргу узносіць ролю народа, адсоўваючы ў цень астатнія пласты насельніцтва.

У сапраўднай гістарыяграфіі навукоўцы вылучаюць шэраг кропак гледжання. П.Н. Зыранаў, В.І. Буганов, кажуць аб народным характары Айчыннай вайны 1812 г.

Але ў дадзенай працы мы не ставілі задачы разгляду гістарыяграфіі. Мэтай даследавання з'яўляецца спроба прасачыць ход падзей Айчыннай вайны 1812 г. Высветліць яе ўплыў на ўнутранае развіццё Расійскай імперыі, міжнародныя адносіны. Паказаць ролю Беларусі ў вызваленні Еўропы ад улады Напалеона.

^ 1. Палітыка царызму ў Беларусі

На пачатку XIX ст. на еўрапейскім кантыненце склаліся напружаныя міжнародныя адносіны, якія выліваліся ў ваенныя канфлікты. Галоўнымі суб'ектамі еўрапейскай палітыкі з'яўляліся Англія, Расія і Францыя, бо яны вялі барацьбу за гегемонію на кантыненце. Ініцыятывай валодала буржуазная Францыя. 3 прыходам да ўлады Напалеона (1799) яна імкнулася ўсталяваць панаванне над усё новымі тэрыторыямі. Такая сітуацыя пагражала непасрэдна інтарэсам Расійскай імперыі.

У 1806 г. была створана чацвёртая антыфранцузская кааліцыя (Англія, Прусія, Расія і Швецыя). Напалеон здолеў нанесці саюзнікам шэраг паражэнняў. 2 (14) чэрвеня 1807 г. пад Фрыдландам (зараз г. Праўдзінск Калінінградскай вобл.) руская армія была разбіта. У такіх умовах расійскі імператар Аляксандр I быў вымушаны пайсці на перамір'е.

13 (25) чэрвеня 1807 г. каля Тыльзіта (зараз г. Савецк Калінінградскай вобл.) адбылася сустрэча двух імператараў, і ў выніку распачатых перагавораў 25 чэрвеня (7 ліпеня) былі падпісаны мірны дагавор і саюзны трактат. Расія прызнала ўсе захопы Францыі ў Еўропе, а Напалеона імператарам. Яна, уступіўшы ў саюз з Францыяй, абавязвалася спыніць усе стасункі з Англіяй і далучыцца да кантынентальнай блакады. Аляксандр I быў вымушаны пагадзіцца на стварэнне Княства (Герцагства) Варшаўскага. Да Расіі далучалася Беласточчьша, якая раней уваходзіла ў склад Прусіі. Тыльзіцкі дагавор супярэчыў інтарэсам Расіі, паколькі падрываў яе эканамічную аснову гандаль з Англіяй, і прымушаў ісці ў фарватары французскай знешняй палітыкі. У цэлым ён быў цяжкім і зневажальным для Расіі, што выклікала незадаволенасць ім у краіне, уключаючы ўрадавыя колы.

Перад вайной 1812 г. заходнія губерні Расійскай імперыі апынуліся ў складаным эканамічным становішчы. Ваенныя дзеянні патрабавалі вялікай колькасці рэкрутаў і сродкаў. На беларускіх землях знаходзіліся буйныя вайсковыя злучэнні, якія часта выкарыстоўвалі рэквізіцыйны спосаб забеспячэння харчамі і фуражом. Прывілеяваныя колы грамадства павінны былі даказваць сваю дваранскую годнасць. Усё гэта вяло да росту незадаволенасці з боку мясцовай шляхты.

У шляхецкім асяроддзі з сімпатыяй ставіліся да Францыі традыцыйнага саюзніка былой Рэчы Паспалітай. Францыя дала прытулак многім эмігрантам, частка якіх добраахвотна пайшла ў французскую армію. Значную ролю адыгралі і заявы Напалеона аб магчымасці ўзнаўлення Рэчы Паспалітай. Стварэнне ў 1807 г. Княства Варшаўскага і пашырэнне яго тэрыторыі пасля аўстрафранцузскай вайны 1809 г., як быццам пацвярджалі сур'ёзнасць намераў французскага імператара.

Сярод шляхецкай моладзі Беларусі ў гэты час праявілася тэндэнцыя да руху ў польскую дзяржаву, дзе многія з іх паступалі на вайсковую службу. Прыклад у гэтым плане прадэманстраваў Дамінік Радзівіл, які пакінуў у Расіі свае вялізныя маёнткі і адным з першых перабраўся ў Княства Варшаўскае. Расійскія ўлады прынялі шэраг захадаў, каб спыніць адток насельніцтва і грашовых сродкаў. У ход былі зноў пушчаны секвестр і канфіскацыя маёмасці, жорсткія судовыя прыгаворы.

Але будзе перабольшваннем сцвярджаць, што ўсё шляхецкае саслоўе арыентавалася на Напалеона і Францыю. Пэўная частка шляхты і магнацтва насцярожана адносілася да рэформ у Княстве Варшаўскім. Асаблівую заклапочанасць выклікала адмена прыгоннага права. Для многіх імя Напалеона было звязана з французскай рэвалюцыяй, якая знішчыла ўсе феадальныя інстытуты.

Частка магнатаў і буйных землеўласнікаў (М.К. Агінскі, А.Е. Чаргарыйскі, Ф.К. Любецкі) звязвалі надзеі на аднаўленне Іюльскай дзяржавы ў складзе Расійскай імперыі пад патранажам Аляксандра I. Такія планы ў 1805-1811 гг. неаднаразова прапаноўваў расійскаму імператару Адам Чартарыйскі, але яны засталіся нерэалізаванымі.

Каб паслабіць французскі ўплыў сярод жыхароў заходніх губерняў імперыі і схіліць іх сімпатыі на бок Расіі, Аляксандр I пайшоў на часовую лібералізацыю палітыкі. Такім чынам, ён спрабаваў умацаваць сваё становішча на беларускалітоўскіх землях. У сувязі з гэтым царызм усур'ёз разглядаў план стварэння аўтаномнага Вялікага княства Літоўскага, вядомы ў гісторыі пад назвай плана Агінскага.

Міхал Клеафас Агінскі (1765-1833), якому належыць сусветна вядомы паланез "Развітанне з Радзімай", паходзіў з буйнога магнацкага роду Вялікага княства Літоўскага. За яго плячыма былі і дыпламатычная праца, і змаганне за рэформы ў Рэчы Паспалітай, і ўзброеная барацьба супраць Расіі ў час падзелаў краіны. Пасля паражэння паўстання 1794 г. ён жыў у эміграцыі, а ў 1802 г. вярнуўся на радзіму і пасяліўся ў маёнтку Залессе каля Смаргоні. Але М.К. Агінскі не застаўся ў баку ад палітычных спраў. Ідэя аднаўлення дзяржавы не пакідала яго. Ён часта вандраваў па краінах Еўропы, сустракаўся з вядомымі палітыкамі і дыпламатамі. У выніку некалькіх гутарак з Напалеонам Агінскі прыйшоў да высновы, што французскі імператар не надта зацікаўлены ў аднаўленні Рэчы Паспалітай. Таму свае спадзяванні на вырашэнне гэтага пытання ён звязваў з расійскім імператарам Аляксандрам I. Апошні таксама меў сімпатыі да М.К. Агінскага. У 1810 г. Аляксандр I прызначыў Агінскага сенатарам і надаў яму чын тайнага саветніка. 3 гэтага часу імператар неаднойчы абмяркоўваў з Агінскім розныя палітычныя пытанні.

Ідэя ўтварэння з заходніх губерняў асобнай правінцыі была выказана Агінскім у красавіку 1811 г. На працягу года групай магнатаў (М.К. Агінскі, Ф.К. Любецкі, Л. Плятэр, Т. Ваўжэцкі і інш.) былі распрацаваны асноўныя палажэнні плана.

У адпаведнасці з планам меркавалася стварэнне з Валынскай, Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Кіеўскай, Магілёўскай, Мінскай, Падольскай губерняў, Беластоцкай вобласці і Тарнопальскай акругі асобнай правінцыі пад назвай Вялікае княства Літоўскае (ВКЛ) з цэнтрам у Вільні і на чале з намеснікам расійскага імператара. Прадугледжвалася стварэнне асобных органаў кіравання (Літоўскай канцылярыі ў Пецярбургу, Адміністрацыйнай рады і Вярхоўнага трыбунала ў Вільні). Заканадаўчым кодэксам павінен быў стаць Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г., а польская мова - мовай справаводства. Усе дзяржаўныя пасады ў ВКЛ планавалася замяшчаць толькі яго ўраджэнцамі. Акрамя таго, прапаноўвалася вылучыць асігнаванні на адукацыю ў ВКЛ на спецыяльны рахунак дзяржаўнага бюджэту. У праекце канстытуцыі ВКЛ (студзень 1812 г.) меркавалася стварыць двухпалатны сейм, і паступова, на працягу 10 гадоў, ліквідаваць прыгонную залежнасць сялян. Адначасова па даручэнню імператара праводзілася работа над планам арганізацыі асобнага літоўскага войска ў складзе ўзброеных сіл Расіі.

План застаўся нерэалізаваным, паколькі яго выпрацоўка і абмеркаванне выклікалі моцнае незадавальненне ў расійскім грамадстве. У плане Агінскага бачылася спроба расчлянення і паслаблення краіны перад пагрозай вайны з Францыяй. Але разам з тым план Агінскага адыграў пэўную ролю ў фарміраванні ўрадавай палітыкі ў заходніх губернях. Урад прыняў шэраг мер да прымірэння з мясцовай шляхтай і дабіўся падпісання пагаднення з буйнымі памешчыкамі аб пастаўцы харчавання і фуражу для арміі.

Тым часам Францыя і Расія вялі падрыхтоўку да вайны. На працягу 1810-1812 гг. Аляксандр I некалькі разоў планаваў правядзенне наступальнай аперацыі. Яна прадугледжвала акупацыю Княства Варшаўскага і далучэнне яго да Расіі. Але гэтыя спробы пацярпелі няўдачу (адмова ад супрацоўніцтва Ю. Панятоўскага; здрада Прусіі), і таму расійскі імператар спыніўся на абарончым варыянце вядзення вайны.

Пачынаючы з сакавіка 1810 г., на тэрыторыі Беларусі разгарнуліся шматлікія рэкагнасцыроўкі і працы па картаграфаванню і ваенна-інжынернаму вывучэнню мясцовасці. У першую чаргу вывучаліся раёны ўздоўж Заходняй Дзвіны, Дняпра і Бярэзіны, дзе планавалася стварыць асноўную лінію абароны. У гэты самы час пачалося будаўніцтва крэпасцей у Дьшабургу (цяпер Даўгаўпілс) і Бабруйску, умацаванняў у Барысаве, Рагачове і інш.

У межах Літвы, Беларусі і паўночнай Украіны былі сканцэнтраваны тры рускія арміі: 1-я Заходняя генерала М.Б. Барклая дэ Толі (каля 120 тыс. чалавек, 580 гармат, штаб у Вільні); 2-я Заходняя генерала П.І. Баграціёна (каля 49,5 тыс. чалавек, 180 гармат, штаб у Ваўкавыску); 3-я Заходняя генерала А.П. Тармасава (каля 44 тыс. чалавек, 168 гармат, штаб у Луцку); і рэзервовы корпус генерала Ф.Ф. Эртэля (37,5 тыс. чалавек) каля Мазыра. Усяго Расія ў пачатку вайны здолела супрацьпаставіць войску Напалеона толькі 317 тыс. чалавек.

^ 2. Пачатак і ход вайны на беларускіх землях. Планы Напалеона ў адносінах да Беларусі

10 (22) чэрвеня Францыя аб'явіла Расіі вайну і 12 (24) чэрвеня галоўныя сілы "Вялікай арміі" пачалі пераправу цераз Нёман у раёне Коўна. На працягу тыдня ў межы Расійскай імперыі ўступіла 448 тыс. чалавек (з 647 тыс.) пры 1372 гарматах. Астатнія войскі ўступілі на тэрыторыю Беларусі летам і восенню 1812 г. у якасці падмацаванняў.

1-я і 2-я Заходнія рускія арміі пачалі адыход з мэтай злучэння, ушчыльную за імі рухаліся напалеонаўскія войскі. Беларусь стала арэнай жорсткіх ваенных дзеянняў. Да пачатку жніўня пераважная частка Беларусі была занята французскімі войскамі, акрамя поўдня (Мінская губерня), поўначы (Віцебская губерня) і Бабруйскай цытадэлі, абаронцы якой вытрымалі ўсе прыступы праціўніка.

Насельніцтва Беларусі да напалеонаўскай арміі аднеслася неадназначна. Гараджане з надзвычайнай помпай наладжвалі ўрачыстыя сустрэчы. Дэпутацыі віталі войскі яшчэ за гарадской заставай, падносілі хлебсоль. Пры ўваходзе ў горад французаў сустракала большасць насельніцтва, якое ў "вялікай арміі" бачыла вызваліцеляў.

У той самы час у мясцовасцях, дзе адбываліся непасрэдныя баявыя дзеянні, беларускае насельніцтва імкнулася схавацца, кідала свае дамы, уцякала ў лес. Расійскія чыноўнікі адыходзілі разам з арміямі, а памешчыкі самастойна эвакуіраваліся ў глыб краіны.

Для кіравання беларускалітоўскімі губернямі 19 чэрвеня (1 ліпеня) Напалеон утварыў у Вільні Камісію Часовага ўрада Вялікага княства Літоўскага. Яе паўнамоцтвы распаўсюджваліся на Віленскую, Гродзенскую, Мінскую губерні і Беластоцкую вобласць. У склад Камісіі ўвайшлі мясцовыя землеўласнікі, палітычныя дзеячы і вучоныя: С. Солтан (старшыня), К. Прозар, Ю. Серакоўскі, А. Сапега, Ф. Ельскі, А. Патоцкі і Я. Снядэцкі. Генеральным сакратаром быў прызначаны Ю. Касакоўскі.

У кампетэнцыю Камісіі ўваходзіла спагнанне падаткаў і размеркаванне бюджэтных сум, арганізацыя ўзброеных сіл і адміністрацыі на месцах, фарміраванне жандармерыі, стварэнне сістэмы адукацыі і судовых устаноў. На французскі манер былі рэарганізаваны адміністрацыйныя адзінкі (дэпартаменты, дыстрыкты, кантоны, камуны) і органы мясцовага кіравання (адміністрацыйныя камісіі, падпрэфектуры). У гарадах, якія раней карысталіся магдэбургскім правам, ствараліся муніцыпалітэты.

На тэрыторыі Літвы і Беларусі паралельна дзейнічалі мясцовая і французская адміністрацыі. Кантрольныя функцыі і палітычнае кіраўніцтва належалі напалеонаўскаму камісару Л.П.Э. Біньёну. Ваенная ўлада знаходзілася ў руках генерал-губернатара Літвы Дз. ван Гагендорпа (са жніўня адначасова старшыня ўрада), якому падпарадкоўваліся ваенныя губернатары і каменданты. Агульны нагляд за дзейнасцю Камісіі меў міністр замежных спраў Францыі Г.Б. Марэ.

Адпаведным чынам былі арганізаваны Віцебская, Магілёўская, Смаленская і Курляндская губерні, але яны не падпарадкоўваліся віленскаму ўраду.

Перад створанымі ваеннай і грамадзянскай адміністрацыямі была пастаўлена задача харчовага і фуражнага забеспячэння напалеонаўскага войска. Выканаць аб'ёмы паставак было немагчыма, а невыкананне вяло да рэквізіцый, канфіскацый і розных санкцый. Становішча ўскладнялася тым, што Напалеон не разлічваў на доўгатэрміновыя ваенныя дзеянні, а таму не зрабіў спецыяльных запасаў. Забеспячэнне арміі ён перакладаў на плечы мясцовага насельніцтва. Тым не менш, да лістапада 1812 г., агульнымі намаганнямі ваеннай і грамадзянскай адміністрацыі, у Вільні і Мінску быў сабраны вялікі запас харчавання і фуражу (дастаўся наступаючым рускім войскам).

Вельмі важнай праблемай з'яўлялася фарміраванне ўзброеных сіл. Для абароны краю і папаўнення напалеонаўскай арміі ствараліся нацыянальная гвардыя (міліцыя), пяхотныя і кавалерыйскія палкі, жандармерыя, егерскія батальёны. Усяго ў войскі (кавалерыя і пяхота) планавалася набраць 14 тыс. рэкрутаў і 1 тыс. добраахвотнікаў з ліку шляхцічаў для палка імператарскай гвардыі. Справа ў гэтым накірунку ішла марудна. Сяляне не выказвалі асаблівага жадання ісці ў войска. Большую актыўнасць праявіла шляхта. Аднак і сярод яе добраахвотнікаў аказалася значна менш, чым чакалі. Адна частка шляхты прытрымлівалася пазіцыі чакання, другая лічыла, што дастаткова будзе матэрыяльных ахвяраванняў. Нягледзячы на гэта, да зімы 1812 г. войска ВКЛ налічвала каля 20 тыс. чалавек. На ўласныя сродкі магнатаў былі сфарміраваны коннаегерскі полк I. Манюшкі, уланскія палкі Л. Паца і Д. Радзівіла, конна-артылерыйская рота Р. Тызенгаўза і інш.

3 другога боку адносіны паміж напалеонаўскімі ўладамі і мясцовым прывілеяваным насельніцтвам былі даволі лагоднымі, але ў сапраўднасці адбывалася паступовае ахалоджванне. У напалеонаўскім войску хутка пагаршалася дысцыпліна, вынікам чаго стала марадзёрства. Напалеон і яго адміністрацыя разумелі небяспечнасць гэтай з'явы, спрабавалі спыніць ці абмежаваць яе маштабы. У ліпені па загадах маршала Л.Н. Даву былі расстраляны 13 кірасір у Мінску (за рабаванне яўрэйскай лаўкі) і двое салдат у Магілёве (за пабоі жыхароў). Для барацьбы з марадзёрамі і дэзерцірамі былі створаны спецыяльныя рухомыя вайсковыя каманды. Аднак кардынальнага паляпшэння дысцыпліны ў арміі не назіралася: самавольныя рабункі, несанкцыяніраваныя рэквізіцыі і экзекуцыі працягваліся.

Відавочна, што ў найбольш складанай сітуацыі апынулася беларускае сялянства. Становішча сялянства ніколі не было лёгкім, а з пачаткам ваенных дзеянняў яно яшчэ больш пагоршылася. У зоне непасрэдных баявых дзеянняў вяскоўцы шукалі паратунку ў лесе. Пасля заканчэння баёў многія з іх не спяшаліся вярнуцца дамоў. Гэта выклікала заклапочанасць памешчыкаў і адміністрацыі. Спробы прымусовага вяртання часам выклікалі жорсткае процідзеянне з боку сялян.

Асаблівую актыунасць у барацьбе з рэлярнымі французкімі войскамі праявілі жыхары вескі Жарцы, якая апынулася паміж французкім корпусом Н.Ш. Удзіно і рускім корпусом П.Х. Вітгенштэйна. Усё дарослае насельніцтва аб’ядналася ў партызанскі атрад на чале з адстаўным салдатом Максімам Маркавым. 8 верасня да Жарцаў падышоў французскі батальён пяхоты і эскадрон кавалерыі. Але жыхары, узброіўшыся ружжамі, самаробнымі дзідамі і шаблямі, папрасіўшы ўзяць над сабой каманду данскога казака Льва Грушына, смела ўступілі ў бой з французамі, нанеслі ім значныя страты і прымусілі павярнуць назад. У кастрычніку жыхары Жарцаў, разам з дружынамі пецярбургскага і ноўгарадскага апалчэнняў, 2 разы ўдзельнічалі ў бітвах за Полацк. Яны былі праваднікамі, разведчыкамі, нападалі на напалеонаўскіх салдат-марадзёраў. За ўсё гэта 22 чалавекі атрымалі крыжы на шапкі і былі ўзнагароджаны сярэбранымі медалямі на блакітных стужках “На ўспамін аб 1812 годзе”.

Аднак нельга адназначна гаварыць, што для ўсёй масы беларускага сялянства пярвейшай была прарасійская пазіцыя ў гэтай вайне. Найвялікшім іх жаданнем была непадлегласць пемешчыкам і стаяўшай на абароне сацыяльных інтарэсаў апошніх расійскай і французскай адміністрацыі, што сцвердзіла, паводле падання, адна беларуская жанчына, якую Напалеон спыніў на дарозе і пацікавіўся, за каго яна ў гэтай вайне. Імператар атрымаў наступны адказ: “Ды я б хацела, каб француз заняўшы Маскву, пагнаў, пагнаў, ды і сам не вярнуўся!...”

Ва ўмовах вайны адміністрацыя ўжо не мела магчымасці эфектыўна выкарыстоўваць рэпрэсіўны механізм. Гэта адчулі і сяляне, якія адмаўляліся выконваць феадальныя павіннасці, ўцякалі ў лес. У ліпені 1812 г. прыгонныя пана Ф. Янкоўскага з вёскі Кузявічы Барысаўскага павета "паднялі бунт і не з'явіліся на звычайную павіннасць у маёнтак і аб гэтым не хочуць і слухаць". Каб прымусіць сялян выконваць свае абавязкі, мясцовыя памешчыкі звярталіся за дапамогай да новай улады. Але і гэта не заўжды прыносіла поспех. Нярэдка сяляне аказвалі ўзброенае супраціўленне сваім прыгнятальнікам. Вяскоўцы стваралі невялікія атрады, рабілі напады на хлебныя лаўкі, свірны і каморы навакольных памешчыкаў, а часам рабавалі і спальвалі двары і фальваркі. Для навядзення парадку французскія ўлады былі вымушаны пасылаць супраць сялян вайсковыя атрады.

3 прыходам французскай арміі сяляне пэўны час займалі палітыку чакання, тым больш што сярод іх распаўсюдзіліся чуткі аб намеры Напалеона скасаваць прыгоннае права. Рэаліі вайны штурхалі сялян на супраціўленне. Яны аб'ядноўваліся і пачыналі даваць адпор малалікім групам марадзёраў, нападалі на салдат, якія адсталі ад войска ці заблудзілі, на каманды фуражыраў.

Напалеон мог перацягнуць сялян на свой бок, адмяніўшы прыгоннае права, але ён гэта не зрабіў. Сам Напалеон 20 снежня 1812 г. на пасяджэнні Сената Францыі тлумачыў: "Я мог бы ўзняць супраць яе большую частку яе ўласнага насельніцтва, абвясціўшы вызваленне рабоў... Але, калі я даведаўся пра грубасць нораваў гэтага шматлікага класа рускага народа, я адмовіўся ад такой меры, якая асудзіла б мноства сямействаў на смерць, рабаванне і страшэнныя пакуты". Верагодна, Напалеон не столькі клапаціўся аб рускім дваранстве, колькі баяўся згубіць вынікі ваеннай кампаніі ў час народнага сацыяльнага выбуху.

Новыя ахвяры і разбурэнні прынесла беларускаму народу адступленне напалеонаўскага войска і рух рускай арміі на захад. У кастрычніку 1812 г. руская армія вымусіла Напалеона пакінуць Маскву і адступаць па старой смаленскай дарозе. У хуткім часе рэшткі "вялікай арміі" апынуліся на Беларусі. На Беразіне расійскія войскі з корпуса Вітгенштэйна, 3-й Заходняй арміі П.В. Чычагава і Галоўнай арміі планавалі акружыць французаў і захапіць Напалеона ў палон. Але М.І. Кутузаў адстаў на тры пераходы. Напалеон стварыў бачнасць пераправы цераз Беразіну каля с. Ухалоды, а сам навёў масты каля Студзёнкі. 3 цяжкімі баямі 14-16 (26-28) лістапада Напалеон пераправіў частку баяздольных часцей на правы бераг і крочыў ад Беразіны да Вільні. Бярэзінская аперацыя, нават не зусім удалая для расійскіх войскаў, паставіла Напалеона на край пагібелі. Яго армія фактычна перастала існаваць: пасля пераправы засталося толькі 9 тыс. баяздольных і каля 1015 тыс. небаяздольных чалавек.

21 лістапада (3 снежня) у Маладзечне імператар склаў "пахавальны" 29-ты бюлетэнь, у якім ён прызнаў сваё паражэнне. 23 лістапада (5 снежня) у Смаргоні Напалеон перадаў камандаванне I. Мюрату і пакінуў сваю армію. Ён спяшаўся ў Парыж.

У снежні рэшткі "вялікай арміі" (каля 30 тыс. чалавек) разам з мясцовай адміністрацыяй (Камісія Часовага ўрада ВКЛ існавала да лета 1813 г.) пакінулі межы Расійскай імперыі. На тэрыторыі заходніх губерняў было ўведзена расійскае ваеннае кіраванне і пачала аднаўляцца грамадзянская адміністрацыя. Кіруючыся ваеннастратэгічнымі і палітычнымі меркаваннямі, Аляксандр I дараваў шляхце Літвы і Беларусі яе здраду ў час вайны. Маніфестам ад 12 (24) снежня 1812 г. аб'яўлялася амністыя жыхарам заходніх губерняў удзельнікам вайны супраць Расіі пры ўмове іх вяртання на радзіму на працягу 2 месяцаў. Толькі пасля гэтага тэрміну маёнткі шляхты і магнатаў падлягалі канфіскацыі.

Але абвешчанай Аляксандрам I амністыяй скарысталіся не ўсе. Тады Напалеон яшчэ не быў канчаткова пераможаны, і многія буйныя і дробныя землеўладальнікі паранейшаму звязвалі свае надзеі з яго спробамі павярнуць назад ход ваенных дзеянняў. Пасля вайны 1812 г. толькі ў Магілёўскай, Мінскай і Гродзенскай губернях поўнай ці частковай канфіскацыі падлягала каля 153 тыс. сялян мужчынскага полу. Але ў выніку ўсеагульнай і безумоўнай амністыі, якая была абвешчана маніфестам ад 30 жніўня (11 верасня) 1814 г., усе канфіскаваныя альбо секвестраваныя маёнткі падлягалі вяртанню іх уладальнікам.

Ваенныя падзеі 1812 г. прынеслі Беларусі незлічоныя страты: тысячы загінуўшых, зруйнаваныя гарады і вёскі, скарачэнне амаль напалову кольскасці жывёлы. Былі страчаны многія культурныя каштоўнасці Беларусі. Толькі добрыя ўраджаі 1813 і 1814 гг. дазволілі пазбегнуць на Беларусі масавага голаду. Аднак і пасля заканчэння вайны ўлады не спяшаліся прымаць кардынальныя меры па стабілізацыі становішча. Прыгоннае права было захавана, працягваліся рэкруцкія наборы, падатковы ціск амаль не змяншаўся. Разам з тым мясцовая шляхта, нават скампраметаваная супрацоўніцтвам з Напалеонам, захавала свае правы і прывілеі. Негатыўныя наступствы падзей 1812 г. адчуваліся на Беларусі на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў.

^ 3. Перамена палітыкі Александра I да Беларусі пасля перамогі над Напалеонам

Летам 1812 г. напалеонаўская армія пачала свой захопніцкі паход у Расію. Каб прыцягнуць на свой бок польскіх і мясцовых землеўладальнікаў, Напалеон абяцаў узнавіць Рэч Паспалітую ў межах 1772 г. узамен на падтрымку сваіх ваенных планаў. Напярэдадні нашэсця мясцовая шляхта не падтрымала абарончыя мерапрыемствы царскай адміністрацыі і захоўвала правіянцкія магазіны і склады да прыходу французаў.

У знак падзякі за падтрымку ў Вільні Напалеонам была створана камісія часовага ўрада ВКЛ на чале са старшынёй першага дэпартамента менскага галоўнага суда Камінскім. Менскім губернатарам стаў польскі арыстакрат Бранікоўскі. Рускі герб быў зменены на аднагаловага арла. Але ў хуткім часе ранейшае адміністрацыйнае дзяленне было заменена на французскі лад, а галоўныя пасады занялі французскія военачальнікі і інтэнданты. Шляхта, якая колісь прысягала на вернападданасць Расійскай імперыі, зараз ператварылася ў правадніка экзекуцый, грабяжоў, выбівання нядоімак, катавання сялян. Просты беларускі люд узняўся на партызанскую барацьбу супраць захопнікаў і іх паслугачоў, чым садзейнічаў бліскучаму паходу царскай арміі ў Еўропу.

Тым не менш сяляне не дачакаліся збаўлення ад прыгоннага права. Царскім маніфестам ад 30 жніўня 1814 г. ім прапаноўвалася атрымаць «мзду свою от бога». Наадварот, урад прадбачыў здраду беларускай арыстакратыі. Напрыклад, той жа Камінскі захаваў пасаду старшыні ў менскім галоўным судзе. Начальнік менскага корпуса жандараў Л. Ашторп стаў губернскім маршалам. В. Гецэвіч, член савета ў Вільні, стаў менскім віцэгубернатарам і г. д.

Але ўсё ж здрада большасці беларуска-польскай шляхты паклала адбітак на адносіны да яе вярхоўнай расійскай улады. 3 аднаго боку яна хацела прылашчыць сепаратысцкі настроеную шляхту, з другога боку — асабліва пасля падзей 1825 г., шляхецкага паўстання 1830 — 1831 гг.— жорстка карала любыя праявы іншадумства.

Так, пасля прамовы на Варшаўскім сейме 1816 г. аб захаванні польскай канстытуцыі, Аляксандр I выказаў жаданне распаўсюдзіць рэспубліканскія парадкі на падуладную тэрыторыю. У ліпені 1817 г. з рэкрутаў і ўраджэнцаў заходніх губерняў, у тым ліку Гародзенскай і Менскай, быў сфарміраваны асобны корпус літоўскіх войск у складзе 2 дывізій і артылерыйскай брыгады (40 тыс. чалавек). Корпусам камандаваў, як галоўнакамандуючы польскай арміяй, вялікі князь Канстанцін. Дзяржаўным гербам корпуса стала «Литовская погоня». Служба ў корпусе рускіх і польскіх афіцэраў садзейнічала збліжэнню носьбітаў вольналюбівай думкі.

У 1819 г. цару была паднесена прапанова дынабурскага памешчыка Могля аб скасаванні прыгоннага права па прыкладу прыбалтыйскіх дваран. Цар згадзіўся пачаць падрыхтоўку адмены прыгонніцтва на Беларусі, пачынаючы з Віцебскай губерні. Але ён прапаноўваў, каб адбылося тое праз «собственное стремленне человеколюбивых чувств дворянских сословий» і рэкамендаваў дзеля гэтага выявіць настрой і інтарэсы памешчыкаў шляхам заснавання дваранскіх камітэтаў. Занепакоенасць дваранства пагрозай стыхійнага імкнення прыгонных сялян да сапраўднай волі прымусілі адкласці справу на доўгі час.

Паколькі папярэднія зямельныя падараванні не прывялі да панавання рускага памешчыцкага землеўладання, а судова-адміністрацыйныя пасады займаліся з пункту гледжання царскіх чыноўнікаў панамікатолікамі, то ўрад прадпрыняў рашучыя дзеянні па русіфікацыі мясцовага чыноўніцтва.

Да 1822 г. пад відам публічнай маёмасці захоўваліся ўладанні ордэна езуітаў. Да 1831 г. пад казённым пратэктаратам існавалі рымска-каталіцкія манастыры і касцёлы (праўда, каталіцкаму духавенству катэгарычна забаранялася схіляць у сваю веру праваслаўнае насельніцтва, галоўным чынам сялянства). А ў 1832—1841 гг. царскім урадам праводзіцца секулярызацыя нерухомасці уніяцкакаталіцкай царквы і заштатных манастыроў. Усяго ў казну было канфіскавана 230 цэркваў з 51111 душамі мужчынскага полу. Працяглы час канфіскацыі і секвестр прыватнаўласніцкіх уладанняў з'яўляліся сродкам палітычных рэпрэсій і стварэння царызмам сваёй сацыяльнай апоры сярод землеўладальнікаў і сялянства. Пасля падаўлення паўстання 1830 г. мясцовыя чыноўнікі абавязваліся даваць падпіску аб сваёй палітычнай благанадзейнасці наступнага зместу: «... Я ... ни к какой масонской ложе, ни к какому тайному обшеству ни внутри империи, ни вне ее не принадлежу и обязываюсь впредь к оным не прннадлежать и никаких сношеннй с ними не иметь».

12 лютага 1855 г. Мікалай I даручыў генерал-губернатарам заходніх губерняў усе пасады земскай, гарадской і дзяржаўнай паліцыі заняць рускімі чыноўнікамі праваслаўнага веравызнання шляхам паступовага іх пераводу з унутраных губерняў імперыі. Ад намеснікаў патрабавалася, каб «никто из уроженцев западных губерний, кроме православных, не мог быть там определяем на службу, ежели не дослужил 10 лет в великороссийских губерниях или в войсках в офицерскних чинах, да и тогда тех только переводить, которые оказались совершенно благонадежными». Гэтае ўказанне павінна было праводзіцца «в совершенной тайне». 17 мая 1855 г. цар адобрыў палажэнне камітэта міністраў, па якому начальнікам губерняў, пад іх асабістую адказнасць, надаваліся паўнамоцтвы па камплектаванню адміністрацыйных пасад памешчыкамі каталіцкага веравызнання толькі ў выпадку недастачы праваслаўных. Губернатар мог папярэдне збіраць «самые подробные... сведения об определяемых им лицах», здзяйсняць нагляд за іх «поведением и нравственностью».

Адной з праяў палітыкі царызму на Беларусі стала насаджэнне ваенных пасяленняў. У Беларусі знаходзілася дзве акругі ваенных пасяленняў з колькасцю пахатных салдат у 1837 г. каля 22,7 тыс. чал. Пасяленцы знаходзіліся на харчовым самазабеспячэнні, але зза дарагавізны ўтрымання і супраціўлення сялян ваеннакатаржнаму рэжыму яны былі ў 1858 г. канчаткова пераведзены ў склад міністэрства дзяржаўных маёмасцей. Тым не менш урад працягваў разглядаць пытанне аб «водворенни» на казённых землях рускіх пасяленцаў з адстаўных салдат. Сялянскае пытанне заставалася галоўным у грамадскапалітычным жыцці, якім вызначаліся сацыяльныя ўзаемаадносіны паміж саслоўямі і палітыка царызму ў цэлым.

Заключэнне

Вайна 1812 года мела каласальныя наступствы і пакінула глыбокага-бокий след не толькі ў гісторыі Расіі, але і ў сусветнай гісторыі. Нашэсце Напалеона на Расію было самай адкрытай рабаўніцкі імперыялістычнай вайной самадзяржаўнай дыктатара, трывала звязаў сваё валадарства з інтарэсамі французскай буйной буржуазіі.

У Айчыннай вайне 1812 года рускі народ абараніў сваё права на незалежнае нацыянальнае існаванне. Руская народная вайна выявілася ў гераізме рускіх салдат на палях бітваў з Напалеонам, адбілася ва ўзброеных выступах сялянства супраць заваёўніка, у паспяховых намаганнях рускіх сялян замарыць голадам вялікую армію. Але ў той жа час нельга забываць аб палітычнай волі, выяўленай кіраўніцтвам краіны і ў прыватнасці Аляксандрам I, які да поўнага выгнання Напалеона з тэрыторыі Расіі не ішоў з ім на перамовы.

З дванаццатым годам звязана і фарміраванне новага грамадсканага думкі, развіццё ліберальных і рэвалюцыйных настрояў, якія падштурхнулі самадзяржаўе да спробы рэформ у дзяржаве. У прамой сувязі з Айчыннай вайной 1812 года знаходзіцца паўстанне дзекабрыстаў 14 снежні 1825 года, супраць існуючага рэжыму. Усяму гэтаму даў штуршок гераізм і воля да перамогі рускага народа ў барацьбе з «Вялікай арміяй» Напалеона. Перадавыя людзі рускага грамадства ўбачылі згубны ўплыў самадзяржаўя і прыгоннага права на далейшае развіццё рускай нацыі.

Айчынная вайна 1812 года аказала глыбокае ўплыў на міжнароднае становішча Расійскай імперыі. Пра яе загаварылі як пра вызваліцельніцы Еўропы ад дэспатычнага прыгнёту Напалеона.

Расія стала гуляць вядучыя ролі ў Еўрапейскай знешняй палітыцы. Гэта асабліва выявілася на Венскім кангрэсе і ў дзейнасці Рос-гэтыя ў складзе Свяшчэннага саюза. Руская армія прынесла свет у Еўропу і дазволіла захаваць дзяржаўнасць еўрапейскім краінам.

«Калі б не выдатны дух рускай нацыі, калі б не яе не на-Вістой супраць чужога прыгнёту, калі б не высакароднае упартасць яе ўзнёслага ўладара, то цывілізаваны свет загінуў бы, патрапіўшы пад дэспатызм шалёнага тырана». Так адклікаўся аб вызваленні Еўропы нямецкі фельдмаршал Гнейзенау ў сваім лісце да Аляксандра I, пасля першага адрачэння Напалеона ад французскага пасаду.


Література

  1. Антонаў В. В. Айчыная вайна 1812 // Энцыклапедыя “Гісторыя Беларусі” Т. 1. Мн., 1993.

  2. Бескровный Л. Г. Отечественная война 1812 года. М., 1968.

  3. Гісторыя Беларусі. Пад рэд. А. Г. Каханоўскага, А. А. Яноўскага. Мн., 1995.

  4. Гісторыя Беларусі. Ч. 2. Пад рэд. П. І. Брыгадзіна, У. Ф. Ладысева. Мн., 2000.

  5. Жилин П. А. Отечественная война 1812 года. М., 1988.

  6. Корнейчик Е. Белорусский народ в Отечественной войне 1812 года. Мн., 1962.

  7. Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1. Мн., 1994.

  8. Троицкий Н. А. 1812. Великий год России. М., 1988.

  9. Гісторыя Беларусі. Пад. Рэд. Ю.Л. Казакова, а.Г. Каханоўскага, п.А. Лойкі, В.І. Менькоўскага, У.А. Сосны.



Скачать файл (137 kb.)

Поиск по сайту:  

© gendocs.ru
При копировании укажите ссылку.
обратиться к администрации